ลูกหนี้ไม่ผิดนัด: ข้อยกเว้นทางกฎหมายที่เจ้าหนี้ควรรู้
ในทางกฎหมาย “การผิดนัดชำระหนี้” เป็นประเด็นสำคัญที่มีผลต่อสิทธิของเจ้าหนี้ในการฟ้องร้อง บังคับคดี หรือเรียกค่าเสียหายจากลูกหนี้ แต่ในบางกรณี แม้ลูกหนี้จะไม่ชำระหนี้ภายในเวลาที่กำหนด ก็ไม่ถือว่าเป็นการ “ผิดนัด” ตามกฎหมาย หากปรากฏว่ามี เหตุอันชอบด้วยกฎหมาย หรือ พฤติการณ์ที่ลูกหนี้ไม่ต้องรับผิด ซึ่งเจ้าหนี้หลายรายอาจไม่ทราบข้อยกเว้นเหล่านี้
✅ ความหมายของการผิดนัดชำระหนี้
ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 204 วรรคหนึ่ง
““ถ้าหนี้ถึงกำหนดชำระแล้วและภายหลังแต่นั้นเจ้าหนี้ได้ให้คำเตือนลูกหนี้แล้ว ลูกหนี้ยังไม่ชำระหนี้ไซร้ ลูกหนี้ได้ชื่อว่าผิดนัดเพราะเขาเตือนแล้ว”
กล่าวคือ หากถึงกำหนดเวลาชำระหนี้แล้วลูกหนี้ไม่ชำระ เจ้าหนี้อาจถือว่าลูกหนี้ผิดนัดได้ทันที หากไม่อยู่ในข้อยกเว้น
✅ ข้อยกเว้นที่ทำให้ลูกหนี้ “ไม่ผิดนัด”
แม้ลูกหนี้จะไม่ได้ชำระหนี้ตรงเวลา แต่หากเข้าเงื่อนไขใดเงื่อนไขหนึ่งต่อไปนี้ ลูกหนี้จะไม่ถือว่าผิดนัด:
1. เหตุสุดวิสัย (Force Majeure)
หากลูกหนี้ไม่สามารถชำระหนี้ได้เนื่องจากเหตุสุดวิสัย เช่น
-
อุทกภัย
-
ไฟไหม้
-
สงคราม
-
โรคระบาดร้ายแรง เป็นต้น
ลูกหนี้อาจพ้นความรับผิดได้ หากพิสูจน์ได้ว่าเหตุการณ์นั้นอยู่นอกเหนือความสามารถในการควบคุม และไม่สามารถป้องกันหรือหลีกเลี่ยงได้
2. เจ้าหนี้ไม่ให้ความร่วมมือ (เจ้าหนี้เป็นฝ่ายผิด)
ในบางกรณี เจ้าหนี้ไม่ยอมรับการชำระหนี้ หรือไม่ดำเนินการตามที่ตกลงกันไว้ เช่น:
-
ไม่เปิดบัญชีให้ลูกหนี้โอนเงิน
-
ไม่มาตามนัดเพื่อรับมอบทรัพย์
-
ไม่ส่งมอบเอกสารที่จำเป็นต่อการชำระหนี้
ตาม มาตรา 369 วรรคสอง หากเจ้าหนี้ไม่อาจรับการชำระหนี้ได้ด้วยความผิดของตนเอง ลูกหนี้จะไม่ถือว่าผิดนัด
3. หนี้ยังไม่ถึงกำหนด
ลูกหนี้จะผิดนัดได้ ก็ต่อเมื่อ “หนี้ถึงกำหนดแล้ว” หากยังไม่ถึงเวลา หรือตามเงื่อนไขในสัญญายังไม่ครบ ลูกหนี้ย่อมยังไม่มีหน้าที่ต้องชำระ
4. ยังไม่มีการทวงถาม (เฉพาะหนี้ที่ต้องทวงก่อน)
บางประเภทของหนี้ตามกฎหมาย ต้องมีการทวงถามก่อน ลูกหนี้จึงจะถือว่าผิดนัด เช่น หนี้ไม่มีวันกำหนดชำระ เช่น “จะชำระเมื่อมีเงิน” หรือ “จะชำระตามความสะดวก” หากยังไม่มีการทวงถาม ถือว่ายังไม่ผิดนัด
✅ คำพิพากษาศาลฎีกาที่น่าสนใจ
📌 ฎีกาที่ 1287/2520
เจ้าหนี้ไม่มาตามนัดเพื่อรับเงิน ลูกหนี้แสดงความพร้อมจะชำระหนี้แล้ว แต่เจ้าหนี้ไม่อำนวยความสะดวก ศาลเห็นว่าลูกหนี้ ไม่ผิดนัด เพราะไม่อาจชำระได้เนื่องจากเจ้าหนี้เป็นฝ่ายไม่ให้ความร่วมมือ
📌 ฎีกาที่ 6209/2543
ลูกหนี้ชำระหนี้ไม่ได้เพราะเกิดเหตุสุดวิสัยจากภัยธรรมชาติในพื้นที่ศูนย์กลางการค้าส่งสินค้า ศาลวินิจฉัยว่าเป็นเหตุที่ไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ ลูกหนี้จึง ไม่ผิดนัด
📌 ฎีกาที่ 18857/2557
การที่จำเลยไม่สามารถชำระหนี้ตามสัญญาประนีประนอมยอมความงวดเดือนพฤศจิกายนและธันวาคม 2554 ให้แก่โจทก์ได้เพราะบ้านพักของจำเลยถูกน้ำท่วมสูง 1 เมตรเศษ และในท้องที่ภูมิลำเนาของจำเลยมีน้ำท่วมสูงประมาณ 2 เมตร ธนาคารบริเวณถิ่นที่อยู่ของจำเลยปิดทำการ เป็นเหตุให้จำเลยไม่สามารถออกจากบ้านและผ่อนชำระหนี้ 2 งวดดังกล่าวติดต่อกันให้แก่โจทก์ได้ ครั้งจำเลยออกจากบ้านได้ก็รีบแจ้งให้ทนายโจทก์ทราบถึงสาเหตุที่จำเลยไม่อาจชำระหนี้ 2 งวดแก่โจทก์ทันที เมื่อทนายโจทก์บอกให้จำเลยชำระหนี้ 2 งวดที่ค้าง จำเลยก็รีบขวนขวาย โอนเงินชำระหนี้ งวดเดือนพฤศจิกายน 2554 ถึงมกราคม 2555 รวม 3 งวด ให้แก่โจทก์ในวันที่ 13 มกราคม 2555 ซึ่งเป็นเวลา ก่อนวันที่ 16 มกราคม 2555 ที่ได้กำหนดให้จำเลยชำระหนี้งวดเดือนมกราคม 2565 บ่งชี้ว่าจำเลยมิได้หน่วงเหนี่ยวหรือจงใจทำให้ล่าช้าโดยปราศจากเหตุอันสมควร ย่อมถือว่าเป็นพฤติการณ์ที่เกิดขึ้นโดยจำเลยซึ่งเป็นลูกหนี้ไม่ต้องรับผิดชอบตาม ป.พ.พ. มาตรา 205 จำเลยยังไม่ได้ชื่อว่าผิดนัด
✅ ผลทางกฎหมายเมื่อ “ไม่ถือว่าผิดนัด”
หากลูกหนี้ไม่ถือว่าผิดนัด:
-
เจ้าหนี้ ไม่มีสิทธิเรียกดอกเบี้ยผิดนัด
-
ไม่สามารถ ฟ้องบังคับชำระหนี้ได้ทันที
-
หากฟ้องศาล ศาลอาจ ยกฟ้องหรือพิพากษาไม่ให้เรียกค่าเสียหาย เนื่องจากลูกหนี้ไม่อยู่ในสถานะผิดนัด